Fale upałów i zgony z powodu przegrzania organizmu – nowe wyzwanie dla systemu ochrony ludności

Fale upałów coraz częściej stają się jednym z najpoważniejszych zagrożeń dla bezpieczeństwa publicznego w Polsce. Jeszcze dwie dekady temu rekordowe temperatury powyżej 35°C zdarzały się rzadko, dziś są powtarzalnym elementem każdego lata. Lipiec i sierpień 2025 roku przyniosły kolejne potwierdzenie tego trendu — rekordowe fale gorąca, które sparaliżowały codzienne życie w wielu regionach kraju, doprowadziły do wzrostu liczby hospitalizacji, a także do dziesiątek zgonów spowodowanych hipertermią. Monitoring kryzysowy jasno pokazuje, że to nie incydent, lecz zjawisko, które wymaga traktowania na równi z powodziami czy pożarami.

Skala zjawiska w 2025 roku

IMGW w lipcu 2025 roku wydał ostrzeżenia trzeciego stopnia dla większości województw. W wielu miejscach termometry wskazywały 36–38°C, a lokalnie w pasie centralnym i zachodnim nawet 39°C. Noce tropikalne (temperatura nie spadająca poniżej 20°C) występowały przez kilka dni z rzędu, uniemożliwiając regenerację organizmu.

Służby medyczne odnotowały w tym czasie wzrost interwencji karetek o 30% w stosunku do średniej. Najczęstszą przyczyną były zasłabnięcia na ulicach, odwodnienia, zaostrzenia chorób serca i układu krążenia. W kilku województwach (m.in. mazowieckim i lubelskim) potwierdzono zgony związane z przegrzaniem organizmu. Najbardziej narażone grupy to seniorzy, dzieci oraz osoby z chorobami przewlekłymi.

REKLAMA

Skutki dla codziennego życia

Upał uderzył w każdy aspekt funkcjonowania społeczeństwa:

• Transport publiczny – awarie klimatyzacji w pociągach i autobusach, opóźnienia z powodu przegrzewania się torów.
• Energetyka – rekordowe zapotrzebowanie na prąd spowodowane masowym użyciem klimatyzatorów; lokalne przerwy w dostawie energii.
• Rolnictwo – wysychanie upraw, spadek wydajności mlecznej bydła, problemy z wodą dla trzody.
• Życie codzienne – ograniczenia w pracy na otwartym powietrzu, skrócone godziny funkcjonowania szkół i urzędów.

W miastach powstał efekt tzw. miejskich wysp ciepła — asfalt i beton nagrzewały się w dzień i oddawały ciepło w nocy, powodując, że temperatura w centrum była nawet o 5°C wyższa niż na obrzeżach.

System ostrzegania i reakcja władz

RCB i IMGW kilkukrotnie wysyłały komunikaty SMS: „Uwaga! Upał. Temp. do 38°C. Pij wodę, unikaj słońca, nie zostawiaj dzieci i zwierząt w autach”. W wielu miastach uruchomiono kurtyny wodne, zraszacze i punkty schładzania. Samorządy rozdawały butelkowaną wodę, szczególnie w rejonach dworców i głównych ulic.

Jednak eksperci wskazują, że działania te miały głównie charakter doraźny. Brakuje strategii adaptacji miast do upałów: zwiększania powierzchni zieleni, sadzenia drzew, tworzenia zbiorników retencyjnych i inwestowania w naturalną cyrkulację powietrza.

Zdrowotne konsekwencje fal upałów

Najgroźniejsze skutki medyczne to:

• hipertermia – przegrzanie organizmu, które w skrajnych przypadkach prowadzi do śmierci,
• udar cieplny – zaburzenia świadomości, drgawki, utrata przytomności,
• odwodnienie i zaburzenia elektrolitowe,
• zaostrzenia chorób przewlekłych – zwłaszcza sercowo-naczyniowych i oddechowych.

Szpitale w Warszawie, Krakowie i Wrocławiu zgłaszały rekordową liczbę przyjęć na oddziały ratunkowe w dniach największych upałów.

Wnioski z monitoringu kryzysowego

1. Upał to realny zabójca — statystyki śmiertelności w czasie fal gorąca rosną w całej Europie. Polska nie jest wyjątkiem.
2. System ostrzegania działa, ale potrzebne są równoległe działania infrastrukturalne i edukacyjne.
3. Samorządy muszą inwestować w adaptację – więcej zieleni, parków, małej retencji.
4. Edukacja obywateli – każdy powinien wiedzieć, że w czasie upału należy pić wodę, unikać alkoholu i kofeiny, chronić dzieci i seniorów.
5. Praca i prawo – konieczne są przepisy pozwalające na skrócenie dnia pracy w skrajnych upałach.

Perspektywa obywatela

Każdy obywatel powinien mieć własny plan działania na czas fali upałów:

• zaopatrzyć się w wodę pitną i elektrolity,
• unikać wychodzenia z domu w godzinach 11–16,
• zasłaniać okna i chłodzić mieszkanie w nocy,
• sprawdzać stan zdrowia osób starszych w sąsiedztwie,
• pamiętać o zwierzętach — dostęp do wody i cienia jest kluczowy.

Podsumowanie

Fale upałów to nie „pogodowa ciekawostka”, ale poważne zagrożenie kryzysowe. Rok 2025 udowodnił, że Polska musi traktować je jako element ochrony ludności i obrony cywilnej. To wyzwanie nie tylko dla państwa i samorządów, ale i dla obywateli. W erze zmian klimatu, gdy każdy kolejny rok przynosi rekordowe temperatury, przygotowanie na upał staje się równie ważne jak gotowość na powódź czy pożar.